100 jaar Oekraïners in Gent
100 років Українці в Генті
In Oekraïne zingt men samen kerstliederen gedurende heel de nieuwjaarstijd.
Iedereen welkom:
Welkom in de Sint-Salvatorkerk,
parochiekerk van de Oekraïners in Gent
De afgelopen jaren verwelkomde Gent een groot aantal vluchtelingen uit Oekraïne. De Sint-Salvatorkerk, de parochiekerk van Oekraïners in Gent, is meer dan ooit een belangrijke ontmoetingsplek voor de Gents-Oekraïense gemeenschap. Samen met deze jonge, levendige parochie bouwde Erfgoedcel Gent de tentoonstelling “100 jaar Oekraïners in Gent”.
Een tentoonstelling als beginpunt van meer onderzoek, met verhalen, getuigenissen en voorwerpen. “100 jaar Oekraïners in Gent” toont hoe Oekraïners al zo’n 100 jaar deel uitmaken van onze stad en laat je een vaak vergeten geschiedenis (her)ontdekken.
Deze tentoonstelling toont hoe rijk en gelaagd de Oekraïense identiteit in de diaspora blijft. Taal, tradities, religie worden daarbij gekoesterd. Ook traditionele muziek, klederdracht en ambachtelijk werk zoals borduren, houtsnijwerk, beschilderen van paaseieren, … versterken de verbinding in deze gemeenschap en komen aan bod in “100 jaar Oekraïners in Gent”, net als moderner werk van Oekraïense kunstenaars.
Voormuide: Van Poort naar Poortwijk.
Enkel Nederlands:
Oekraïens Nationaal Koor
Op 16 december 2024 arriveerde het Nationaal Bandura Orkest van Oekraïne in Gent voor een kerstbenefietconcert in de Sint-Salvatorkerk. Ter herdenking van een optreden 100 jaar geleden in dezelfde schouwburg, zongen ze in de theaterzaal van NTGent het indrukwekkende Sjtjedryk van Mykola Leontovytsj.
Tussen 1919 en 1924 toerde het Oekraïens Nationaal Koor door 17 Europese landen en gaf 600 concerten. De bedoeling was om de jonge Oekraïense Volksrepubliek te promoten en de diplomatieke kracht van de traditionele muziek in te zetten. De tournee duurde uiteindelijk langer dan het bestaan van de Oekraïense Volksrepubliek, die in 1921 werd opgeheven bij de stichting van de Oekraïense Socialistische Sovjet Republiek.
De Oekraïense Volksrepubliek (UNR) vond bij het establishment van de West-Europese landen een geïnteresseerd en enthousiast publiek. Een jonge natie die zich verzette tegen het geweld en de expansiedrift van de bolsjewieken van Lenin kon op sympathie rekenen. Na het uiteenvallen van tsaristische Russische Rijk en de vrede van Brest-Litovsk was de toekomst van Oekraïne namelijk zeer onzeker. De oprichting van de Oekraïense Volksrepubliek wakkerde de hoop op het indammen van het bolsjewisme aan.
Na de Tweede Wereldoorlog bevonden duizenden Oekraïners zich in kampen voor ontheemden (DP-kampen of displaced person camps) in Duitsland en Oostenrijk. De meesten van hen waren voormalige dwangarbeiders, krijgsgevangenen, vluchtelingen of mensen die uit vrees voor vervolging niet wilden terugkeren naar Sovjet-Oekraïne. In deze kampen werden Oekraïense culturele en educatieve initiatieven opgericht zoals scholen, toneelgezelschappen en tijdschriften. Zowel de Oekraïense Grieks-katholieke als de orthodoxe kerk bood steun en verbinding aan haar mensen in diaspora. De Oekraïense gemeenschap was vastbesloten om haar nationale identiteit levend te houden, ondanks het trauma van de oorlog en de onzekerheid over hun toekomst.
Tussen 1947 en 1952 kregen duizenden Oekraïners de kans om de kampen te verlaten en zich te vestigen in West-Europa, Noord-Amerika of Australië. België sloot een overeenkomst met de Internationale Vluchtelingenorganisatie. 6.000 Oekraïners konden naar België komen. Er was namelijk een nijpend tekort aan arbeidskrachten. De meeste nieuwkomers werden tewerkgesteld in de steenkoolmijnen van Luik, Charleroi en Bergen, met de gekende zware en gevaarlijke arbeidsomstandigheden. Deze vaak jonge, door de oorlog en ontheemding getekende mensen, vormden een brug tussen het oude leven en een nieuwe toekomst in de vrije wereld. Ze brachten niet alleen hun taal en cultuur met zich mee, maar ook het verhaal van een volk dat bleef strijden voor zijn onafhankelijkheid.
50.000 dossiers voor onderzoek
Door aan het Algemeen Rijksarchief de vluchtelingendossiers toe te vertrouwen die het erfde van de Belgische delegatie van het Hoog Commissariaat voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties (UNHCR), kan het huidige Commissariaat voor de Vluchtelingen en de Staatlozen (CGVS) naar de bron van zijn ontstaan terugkeren.
Die wortels reiken terug tot de onmiddellijke naoorlogse periode. De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties richtte de UNHCR in 1950 op. Een jaar later kon de vluchtelingenorganisatie zich beroepen op het Verdrag van Genève en in 1952 werd het kantoor van de Belgische delegatie in Brussel geopend.
De UNHCR trad vanaf het prille begin in de voetsporen van de internationale organisaties die zich sinds 1945 hadden ingezet voor de opvang van de miljoenen Europese vluchtelingen die door de Tweede Wereldoorlog en het uitbreken van de Koude Oorlog uit hun thuisland waren verdreven. Van deze vluchtelingen bereikten enkele tienduizenden België.
De dossiers van deze ballingen uit de tweede helft van de jaren 1940 en het begin van de jaren 1950 zijn nu raadpleegbaar. Deze dossiers maken het mogelijk om het parcours van tienduizenden vrouwen, mannen en kinderen die door de oorlog op de vlucht waren geslagen, nauwgezet te reconstrueren. Eerst waren er de duizenden Hongaarse, Tsjechoslowaakse en vooral Poolse Joden die erin geslaagd waren aan de Holocaust te ontsnappen. Vanaf 1947 kregen zij gezelschap van tienduizenden ontheemden uit DP-kampen (displaced person camps) in Duitsland of vluchtelingen die de installatie van communistische dictaturen ontvluchtten: Polen, Oekraïners of andere Oost-Europeanen, allemaal afkomstig uit gebieden aan de andere kant van het IJzeren Gordijn. Na een relatief rustige periode in het midden van de jaren 1950 was het de beurt aan enkele duizenden Hongaarse vluchtelingen die voor de Sovjet-onderdrukking de wijk namen en in België in ballingschap gingen. In deze meer dan 50.000 vluchtelingendossiers tref je de sporen aan van tienduizenden personen voor wie België een definitief gastland of een transitplaats was, alvorens naar de Verenigde Staten of Israël door te reizen. We treffen er de intensieve activiteit in aan van verschillende liefdadigheidsverenigingen die belast waren met de hulpverlening aan vluchtelingen, of het gelobby van de werkgeversorganisaties die haast hadden om nuttige arbeidskrachten aan te werven. Tot slot geven deze archieven een beter inzicht in de immense uitdaging om al deze vluchtelingen in de Belgische samenleving te integreren. Als aanvulling op de archieven van de UNHCR die in de hoofdzetel in Genève bewaard worden, vormen deze Belgische persoonsdossiers ongetwijfeld een essentiële bron voor de studie van de immigratie in de onmiddellijke naoorlogse jaren.
Het verhaal van de familie Bojko
Natalka en Catherine Bojko.
Het verhaal van een geslaagde integratie.
Schrijf hier in:
Dokter Popowycz
sleutelfiguur voor de Oekraïense gemeenschap
en kunstpromotor na WOII
Volodymyr Popowycz, geboren in 1922 in het Galicisch dorp Vilshany, studeerde geneeskunde in Lviv en in Wenen. Hij kwam via de DP-kampen (displaced person camps) uiteindelijk in België terecht, waar hij eerst in de mijnen werkte. Omdat hij al enkele jaren van zijn studie achter de rug had, kon hij een studiebeurs krijgen om aan de KU Leuven verder te studeren. Hij vestigde zich in Gent en werkte jarenlang als neuroloog in het Sint-Vincentiusziekenhuis. Popowycz werd een sleutelfiguur in de Oekraïense gemeenschap in België. Hij stond aan het hoofd van het Oekraïens Hulpcomité — de oudste Oekraïense organisatie in het land, nu bekend als de Vereniging van Oekraïners in België. Naast zijn maatschappelijke werk genoot hij internationale bekendheid als kunstkenner binnen de Oekraïense diaspora. Hij verzamelde een indrukwekkende collectie Oekraïense schilderkunst, waarvan het grootste deel zich nog steeds in Gent bevindt. Het overige deel van zijn nalatenschap is ondergebracht in het Nationaal Museum van Lviv in Oekraïne.
Tentoongestelde werken:
• Mykhailo Andriienko-Nechytailo, Compositie, 1929
• Mykhailo Andriienko, Hamlet & Ophelia, 1924
• Joeri Koeltsjytsky, Keramiek
• Sofia Zarytska, Moeder en kind, 1958
• Ivanna Nyzhnyk-Vynnykiv, Wandtapijt
Sacha Popowycz en Djurdja Raskivic:
De familie Halaburda, een Oekraïense familie
in de mijnwerkerswijk Zwartberg in Genk
Ivan Halaburda en zijn echtgenote Paraskevia Hryciw kwamen na WOII in 1947 naar België. Zij waren na de capitulatie terechtgekomen in een DP-kamp nabij München. Paraskevia was op haar 13de uit haar dorp Zavij, regio Ivano-Frankivsk weggevoerd door de Duitsers en verplicht tewerkgesteld. Ivan vluchtte uit zijn dorp Stare Brusno, heden Polen, naar Duitsland. Ivan en Paraskevia ontmoetten elkaar na de capitulatie in het kamp en huwden er. De Belgische overheid rekruteerde in de DP-kampen werkvolk dat een contract wilde ondertekenen om als mijnwerker aan de slag te gaan en in ruil met een vluchtelingenstatuut in België kon wonen. Ivan Halaburda tekende en ging aan de slag in de steenkoolmijn van Zwartberg. Paraskevia reisde na in oktober 1947. Het koppel ging wonen in een overwegend Oekraïense buurt in Zwartberg-Noord. Paraskevia hielp zaterdagen als vrijwilligster in de Oekraïense school. Het koppel kreeg 4 dochters: Maria, Nadia, Olga en Odarka. Hoewel zij werden geboren in Genk, groeiden ze op als echte Oekraïners. Thuis mocht alleen Oekraïens gesproken worden. Leden van het gezin zongen in de Oekraïense koren “Bojan” en “Het Milleniumkoor”. Moeder borduurde, vaak traditionele blouses op aanvraag. Vader maakte schaaltjes en kruisen in beschilderd houtsnijwerk. Het jaarlijkse beschilderen van paaseieren – Pysanky voor in de paasmandjes was voor de familie een belangrijk moment. De hele familie zat er uren voor samen aan de keukentafel om met veel geduld en toewijding de eieren te beschilderen met de allermooiste Oekraïense motieven.
De kinderen Halaburda waren bij de jeugdbeweging SUM – Spilka Ukraïns’koï Molodi (Спілка української молоді). Een jeugdbeweging die het Oekraïens nationalisme hoog in het vaandel draagt. Volodymir Popovytch was bij het gezin Halaburda goed bekend als voorzitter van het Hulpcomité voor Oekraïners in België. Een organisatie die de gemeenschappelijke belangen van de Oekraïners in België verdedigde en via evenementen en samenkomsten de liefde voor Oekraïne en de strijdvaardigheid voor de onafhankelijkheid levendig hield. Pas in de jaren 1990 werd een bezoek aan de geboortestreek van vader Halaburda mogelijk. De streek was na de Tweede Wereldoorlog Pools gebied geworden. De dochters hadden zich hun zo verheerlijkte “Oekraïne” anders voorgesteld, meer als een soort museum dat traditionele huizen en leefgewoonten uit het verleden bewaart, zoals in Bokrijk. Maar de tijd had niet stilgestaan: de streek was gemoderniseerd en was ook overwegend Pools geworden qua taal en gebruiken. Marichka, de oudste van de zussen emigreerde in 1974 naar Australië waar ze als zangeres en presentatrice bij de Oekraïense radio werkte. Zij organiseerde er optredens en evenementen voor de Oekraïense gemeenschap in heel Australië. Jaarlijks bezocht ze haar familie, maar keerde pas na 45 jaar definitief terug naar Genk. De andere zussen bleven dichter bij huis en behielden allemaal hun interesse voor de Oekraïense cultuur. Ze houden de tradities van borduren en eieren beschilderen nog steeds in ere. Van de zeer actieve gemeenschap die zich vormde vlak na WOII in Genk is er wel niet veel meer overgebleven. Nu is er sinds de Russische inval een grote nieuwe groep Oekraïners in de streek komen wonen, die ook naar de Oekraïense Grieks Katholieke kerk in Waterschei komt. De band van deze twee groepen met Oekraïne is logischerwijs verschillend.
Nadia, Olga en Darka Halaburda, Pysanka “tekenen”, Vyshyvanka borduren:
Arbeidsmigratie
Na de val van de Sovjet-Unie en de economische ineenstorting die Oekraïne in de jaren 1990 trof, vielen veel mensen zonder werk of stabiel inkomen. Voor velen was het verlaten van Oekraïne de enige manier om hun gezin te kunnen onderhouden. In België kwamen deze mensen meestal aan met een toeristen- of studentenvisum, vaak enkel met een valiesje en een klein beetje geld. Ze bleven dan om te werken. Sommigen kwamen via contacten of huwelijken met Belgen, anderen waren op zoek naar betere omstandigheden na een lang verblijf in Italië of Griekenland. “Zarobitchany”, zo werden deze arbeidsmigranten genoemd. Dat woord is afgeleid van het Oekraïense werkwoord voor “verdienen”: zaroblyaty. Zij vertrokken meestal met de bedoeling terug te keren naar hun gezin, hun kinderen en hun vertrouwde leven. Het was niet hun bedoeling om daadwerkelijk te emigreren, maar om tijdelijk aan de economische uitzichtloosheid te ontsnappen. Zij stuurden het grootste deel van het geld dat zij verdienden naar hun familie in Oekraïne. Elke zondag werden ook pakketten met voedingswaren en verzorgingsproducten naar huis gestuurd. Vanuit Oekraïne kwamen er pakketten met producten van thuis. In de beginjaren hadden zij geen wettige verblijfsstatus. Ze leefden “in de schaduw”, voortdurend bang voor migratiecontrole, werkend zonder contract of sociale bescherming. Vrouwen werkten meestal als schoonmaaksters, verzorgsters voor ouderen, koks of huishoudhulpen. Mannen vonden werk in de bouw, in werkplaatsen, magazijnen of soms in de landbouw. Vaak moesten hoogopgeleide mensen, zoals leraren, ingenieurs, economen, … ongeschoolde arbeid aanvaarden. Zowel vrouwen als mannen werkten ook in het weekend of op feestdagen om meer te verdienen en meer naar huis te kunnen sturen. Ze huurden kamers met meerdere personen, meestal in de buitenwijken, waar het goedkoper was dan in het stadscentrum. De werkdagen duurden vaak 10 tot 14 uur, zonder rustdagen. De meeste sociale contacten beperkten zich tot andere Oekraïners of mensen uit andere voormalige Sovjetlanden. Een bijzonder obstakel was de taalbarrière. Zeker in de eerste jaren, zonder kennis van het Nederlands, voelden velen zich geïsoleerd. Ze vroegen zelden hulp aan overheidsinstanties of ziekenhuizen, uit angst voor ontdekking of simpelweg omdat ze het systeem niet begrepen. Voor medische zorg reisden ze terug naar Oekraïne, of stelden behandeling uit, wat natuurlijk hun levenskwaliteit en gezondheid niet ten goede kwam. Sommige Oekraïners legaliseerden hun verblijf via amnestie of huwelijken, anderen via de geboorte van kinderen. Sommigen begonnen hun eigen zaak: schoonmaakbedrijven, garages, kleine cafés. Hun leven begon zich langzaam te stabiliseren. Hoewel integratie in de Belgische samenleving moeilijk bleef door taal- en cultuurbarrières, kregen Oekraïners steeds vaker het imago van hardwerkende, eerlijke en betrouwbare werknemers.
Begin jaren 2000 kwam er nieuwe golf van Oekraïense legale arbeidsmigranten, studenten, IT-specialisten, wetenschappers, die met contracten of voor een studie kwamen. In Gent werken vele van hen aan de universiteit, in ziekenhuizen, in de haven, bij grote bedrijven zoals Volvo, in maatschappelijke organisaties enzovoort. Stilaan verenigden de Oekraïners zich rond de culturele activiteiten en kwamen meer naar buiten als gemeenschap.
Hulp voor vluchtelingen vanuit de parochie
Sinds 2018 is Sint-Salvator ook de parochiekerk en trefpunt van de Oekraïense gemeenschap in Gent. De Oekraïense Grieks-katholieke kerk volgt de Byzantijnse (of “Griekse”) ritus. Deze parochie biedt de mogelijkheid aan Oekraïners uit Gent en omstreken om bijeen te komen, in eigen taal te spreken en samen te bidden. Zo houden ze de tradities van het land van hun voorouders levend. Met de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne, in februari 2022, heeft de kerkgemeenschap dankzij vrijwilligers een onthaal- en infocentrum opgericht voor vluchtelingen. Noodhulp werd opgestapeld in de kerk en wordt nog steeds verzameld voor oorlogsslachtoffers. Sinds 2022 zijn duizenden Oekraïners naar België en Gent gekomen. Sommigen werden opgevangen bij gastgezinnen, en tijdelijke structuren, anderen in het nooddorp van Oostakker. De Oekraïense parochie behoudt uiteraard haar eerste missie als kerkgemeenschap, maar nu vrede en heropbouw in Oekraïne nog ver lijken, blijft het getuigen over geschiedenis, cultuur en het vertellen van de menselijke verhalen van vandaag meer dan ooit relevant. De Sint-Salvatorkerk ligt in een diverse wijk, een “poortwijk”, tussen Turkse restaurants en hippe dokken. De vroegere schipperskerk is nu de parochiekerk van de Oekraïners in onze stad.
Liturgie
Met de komst van de Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk en meer bepaald de Parochie “Geboorte van de Heilige Johannes de Doper” verschenen ook eerste, voor deze ritus geëigende, religieuze gewaden, evangelies en gebedenboeken, liturgisch vaatwerk en iconen in de Sint-Salvator kerk. De snelle groei van die collectie maakte een passende inventarisatie noodzakelijk. In de zomer van 2024 startten erfgoedvrijwilligers van Erfgoedcel Gent met het gedetailleerd in kaart brengen van de intussen meer dan 100 artefacten.
De collectie van deze nieuwe gemeenschap is bijzonder. Sommige voorwerpen werden zeer recent vervaardigd en aangekocht, meestal in Oekraïne. Dat maakt dat zij in het Vlaams erfgoedlandschap opvallend zijn. De gemeenschap is zich nog aan het vormen en het is duidelijk dat de parochie eerst en vooral onmiddellijke hulp en netwerk wil bieden aan de oorlogsvluchtelingen en dat het samen vieren van de religieuze feesten daarbij belangrijk is.
De tentoonstelling van de schilderijen van
Volodymyr Koziuk
werd afgebouwd op
6 september om plaats te maken voor het werk van
Roman Minin.
Oekraïne door de eeuwen heen
Zeven grote schilderijen: een project van Volodymyr Koziuk, naar aanleiding van de Oekraïense Onafhankelijkheidsdag op 22 augustus 2023. Symbolische vrouwenfiguren vertellen de geschiedenis van verschillende Oekraïense streken: de oude wortels van Kyiv en Chernihiv, de kracht van Galicië, de multiculturele lappendeken van Transkarpatië, de diepe tradities van Slobozhanshchyna en de heldhaftige geest van het zuiden en de Zwarte Zeekust. Elk beeld verenigt schoonheid, pijn, kracht en geschiedenis. Het zijn niet enkel portretten – het zijn visuele legendes. Vrouwen die het pad van Oekraïne voorstellen doorheen millennia van strijd, creatie en spirituele weerbaarheid. Ze tonen geen angst, enkel de vastberadenheid om te leven, te creëren en te verdedigen. Zij weerspiegelen de ziel van een natie die de wereld verrast met haar onverschrokken wil om te bestaan.
Kunst heeft een unieke kracht – zij spreekt een taal die begrepen wordt zonder vertaling. Niet met slogans of statistieken – maar door kleur, symbolen en beelden. Deze tentoonstelling is niet enkel een verzameling van schilderijen. Ze is onze culturele code, verborgen in een glans, een gebaar, een penseelstreek. Ze is een visuele kroniek van een volk dat eeuwen van strijd te verduren kreeg, zijn waardigheid kon bewaren, en nu eens temeer zichzelf en Europa moet verdedigen.
“Oekraïne door de eeuwen heen” is de stem van een vrouw die herinneringen van generaties in zich mee draagt. Het is een verhaal dat verteld wordt met borduurwerk, juwelen, de schaduw van de ruïne van een tempel, en de drietand van op een muntstuk. Het is een tentoonstelling over kracht – stil, diep en ontembaar.
Vrij naar Mariia Mezentseva-Fedorenko, hoofd van de Oekraïense delegatie bij het Europese Parlement, en Oksana Starak-Povyakel, Directeur van het Folkloremuseum van Oekraïne.
Op de Open Monumentendag mochten wij ruim 500 bezoekers ontvangen. Dank voor uw komst.
285 mensen bezochten onze kerk na de middag, na de ruim 200 mensen voor de mis.
Naast vrij bezoek kon u ook – altijd gratis – een rondleiding volgen.
Roman Minin stelde zijn werk voor.
Anders bekeken
Tentoonstelling visitgent, Erfgoedcel, STAM, VRT, AVS, BuckFM
Facebookpagina van de Oekraïense kerk in Gent
Open alle dagen 14:00–17:00
Zaterdag, zondag, feestdag ook 09:30–12:30
Elke zondag 10:00 Goddelijke Liturgie
(gezongen mis in de Byzantijnse ritus)
Sint-Salvator | Heilig Kerst 